Kafli 12 af 13

Lokaorð

Ísland er ekki að ganga í gegnum hefðbundna húsnæðiskreppu á leiðinni aftur í eðlilegt horf. Innflæðið sem kom kreppunni af stað er innbyggt kerfiseinkenni sem mun vara næstu áratugina, ekki eitthvert tímabundið ástand — lífskjarajöfnun innan Evrópu gengur seint, regluverk EES er ótímabundið og það aðdráttarafl á vinnumarkaði sem færði okkur 75.000 manns á fimmtán árum mun halda áfram að toga fólk til sín á meðan íslenska hagkerfið býður upp á laun sem jaðarsvæði álfunnar geta ekki keppt við. Það sem þessi grein hefur rakið er hvernig þetta móttökuálag birtist í 400.000 manna hagkerfi sem hefur verið sniðið í kringum fjórar grunnstoðir: frjálsri för launafólks á EES-svæðinu, frjálst flæði fjármagns yfir landamæri, sjálfstæðan Seðlabanka í armslengd frá ríkisfjármálum og húsnæðismarkað sem er algjörlega eftirlátinn einkaframtakinu. Það má verja tilurð hverrar stoðar fyrir sig. Það sem síðasti áratugur hefur hins vegar sýnt er að samanlagt skilja þær okkur eftir án nokkurra innlendra stjórntækja sem taka á þessu móttökuálagi — og þegar fjölgunin fer fram úr getu innviðanna krefst stofnanakreddan þess einfaldlega að Seðlabankinn hækki eina vaxtatækið sem hann hefur, og haldi áfram að hækka þar til „trúverðugleika“ er náð á ný. Það er einmitt þessi kredda sem framkallar hamfarirnar. Þetta er ekki eitthvert náttúrulögmál í þjóðhagfræði; þetta er stofnanahefð sem hefur verið haldið svo fast í á síðustu áratugum að fórnarkostnaðurinn er orðinn ósýnilegur. Grunnstoðirnar fjórar segja ekki alla söguna. Það eru grunnstoðirnar plús kreddan sem valda uslanum — og kreddan er ekki sami burðarás í kerfinu og hinar stoðirnar.

Kreddan endurspeglast skýrt í raunverulegum aðgerðum Seðlabankans sjálfs. Frá því að Fjármálaeftirlitið (FME) var sameinað Seðlabankanum árið 2020 hefur stofnunin haft yfir að ráða þjóðhagsvarúðartækjum (e. macroprudential toolkit) — lánþegaskilyrðum á borð við hámarksgreiðslubyrðarhlutfall og hámarksveðsetningarhlutfall — og hefur beitt þeim. Þetta hefur raunverulega kælt eftirspurn eftir fasteignalánum og átt þátt í að tempra húsnæðisverð, nokkuð sem Seðlabankinn (SÍ) telur sjálfur sem árangur stefnu sinnar. En þetta eru mildari beitingar á tækjunum. Sama umboð myndi gera bankanum kleift að setja beinar skorður við því hvaða tegund lánasamninga mætti bjóða upp á, og bann við útgáfu nýrra verðtryggðra lána væri þjóðhagsvarúðarráðstöfun sem myndi beinlínis skera á nákvæmlega það miðlunarferli sem hefur verið rakið í þessari grein. Seðlabankinn hefur ekki sett neina slíka reglu. Þegar kemur að því hvernig eigi að bregðast við verðbólgunni sjálfri grípur stofnunin þess í stað alltaf í stýrivexti (e. policy rate) — það verkfæri sem stefnuramminn lítur á sem heilagt og sjálfsagt, það sama og er lýst í vinnuskýrslum sem töfratækinu til að festa „væntingar“ í sessi á ný. Þjóðhagsvarúðartækin eru notuð í létta handstýringu og kælingu á lánþegum.

Og vaxtatækið getur heldur ekki slegið á það sem raunverulega knýr áfram eftirspurn á leigumarkaði. Ísland er bundið af EES-samningnum um frjálsa för evrópsks launafólks, og eina óbeina tækið sem við höfum er að kæla mannaflsfreku greinarnar sem skapa þetta aðdráttarafl — sem er stjórnvaldsaðgerð sem snýr að ríkisfjármálum og atvinnustefnu, ekki peningastefnu. Líklegasta jöfnunarferlið til skamms tíma er jafnframt það ljótasta: hægur brottflutningur erlends verkafólks, og vinnumarkaðurinn er þegar byrjaður að sýna þau merki. Atvinnuleysi samkvæmt mælingum Hagstofunnar hefur hækkað úr 3.2% um mitt ár 2024 í 6.0% í febrúar 2026, og það er algjörlega einangrað við þær vinnuaflsfreku greinar sem bera mesta hitann af mannfjöldaþróuninni. Þetta er ekki saga af farsælli peningastefnu. Þetta er kerfisbrestir og algjör uppgjöf í víxlverkun, með tilheyrandi mannlegum fórnarkostnaði sem lendir á heimilum sem eru meðhöndluð eins og breytilegur kostnaður í reiknilíkönum Seðlabankans.

Fyrir þann lesanda sem telur þessar fjórar grunnstoðir ófrávíkjanlegar — og það má eflaust færa sterk rök fyrir þeim — er niðurstaðan skýrari en hún virðist við fyrstu sýn. Úrræðin sem eru í boði eru nefnilega ekki öll jafn dýrkeypt. Að virkja 112. grein EES-samningsins sem neyðarhemil, eða að Ísland segi sig úr EES og byrji upp á nýtt í veikari samningsstöðu, eru pólitísk jarðsprengjusvæði þar sem afleiðingarnar myndu gersamlega yfirgnæfa sjálft vandamálið sem þau eiga að leysa. Að endurskoða takmörk lögfests sjálfstæðis Seðlabankans er margfalt viðráðanlegra verkefni — lagalegt sjálfstæði Seðlabankans hérlendis er tiltölulega nýtilkomin stofnanatilhögun, og nær í raun ekki svo langt aftur. Eitthvað minna en algjörlega sjálfstæður seðlabanki er einfaldlega það fyrirkomulag sem landið bjó við megnið af eftirstríðsárunum, kerfi sem skildi vissulega eftir sig ör en hafði engu að síður virkan öryggisventil sem núverandi líkan hefur fórnað. Og áður en það verður yfirhöfuð nauðsynlegt að grípa til slíkrar endurskoðunar, er auðveldasta leiðin allra einfaldlega sú að slaka á kreddunni án þess að breyta einum stafkrók í lögum.

Ísland er að keyra á raunvöxtum sem eru, sama hvaða evrópska mælistiku er beitt, öfgafullir. Vaxtatækið er ekki að skila verðbólgu niður að markmiði. Það sem það er raunverulega að gera er að flytja auð frá skuldurum til kröfuhafa og keyra raunhagkerfið í þrot í leiðinni. Það er ekki stöðugt verðlag; þetta er vitlaust lyf, sem haldið er að sjúklingnum af samkvæmt tiltölulega nýjum fræðum sem standast ekki skoðun. Hættið að gefa þetta lyf. Lækkið stýrivexti aftur niður á það stig að þeir séu ekki beinlínis skaðlegir — og haldið aftur af lánsfjármagni á meðan framboðið vinnur upp forskotið, svo vaxtalækkunin fari ekki beint í að blása upp eignaverð og skapa nýja útlánabólu í einkageiranum. Sættið ykkur við að sú verðbólga sem eftir situr stafar af raunverulegum skorti sem vaxtatækið getur einfaldlega ekki leyst. Leyfið eðlilega framvindu og samstarf — með verkalýðsfélögum, sveitarfélögum, stórfelldri uppbyggingu með stofnframlögum og beinni þátttöku lífeyrissjóða í leiguhúsnæði — að halda áfram.